رسانه پژوهشی دانشگاه فردوسی مشهد (فرنا)؛ دکتر فاطمه محروق، عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد، در نشستی علمی با حضور دکتر ابوالقاسم شهریاری به بررسی ابعاد ژئوپلیتیکی و اقتصادی جنگ تحمیلی اخیر علیه ایران پرداخت و با تأکید بر آثار فرامنطقهای این منازعه، آن را نوعی «شوک» در ساختار نظام بینالملل و اقتصاد جهانی توصیف کرد.
وی در ابتدای سخنان خود اظهار کرد این نشست با هدف بررسی این پرسش برگزار شده است که آیا جنگ تحمیلی اخیر علیه ایران را میتوان بهعنوان یک «شوک منطقهای یا جهانی» ارزیابی کرد یا خیر. او گفت: «از دیدگاه بنده، این جنگ را میتوان بهعنوان یک جنگ شوکی در سیستم بینالمللی و اقتصادی جهان امروز تلقی کرد.»
این استاد دانشگاه افزود بررسی این موضوع در پیوند با جایگاه چین و فرصتها و چالشهایی انجام شده که پکن در بستر این تحولات به دست آورده است. به گفته او، این تحلیل با ترکیب دو رویکرد روابط بینالملل و اقتصاد سیاسی انجام شده است.
جنگی که به اقتصاد جهانی شوک وارد کرد
دکتر محروق با اشاره به موقعیت ژئوپلیتیکی ایران اظهار کرد اگر جنگ اخیر را بهمثابه یک «شوک سیستم» در نظر بگیریم، یکی از مهمترین دلایل آن، استفاده ایران از «اهرم جغرافیا» و «مولفه ژئوپلیتیکی» بهعنوان برگ برنده در این نبرد بوده است.
وی خاطرنشان کرد: «حمایتهایی که مردم در کف خیابانها از حاکمیت در این نبرد به عمل آوردند نیز در تقویت این موقعیت مؤثر بود.»
او با اشاره به پیامدهای اقتصادی این وضعیت افزود: ایران موفق شده شوک قابلتوجهی را به عرصه اقتصادی وارد کند؛ «نه تنها در حوزه انرژی، بلکه در حوزههایی مانند امنیت غذایی، کود شیمیایی، حوزه دارویی و سایر بخشها.»
به گفته این استاد علوم سیاسی، بخشی از این تأثیرگذاری ناشی از موقعیت ایران در تنگه هرمز بوده است. وی با تأکید بر اینکه «ایران تنگه هرمز را نبسته و مسدود نکرده»، تصریح کرد: «آنچه اتفاق افتاده، یک کنترل انتخابی و گزینشی است» و همین مسئله یک «اهرم استراتژیک» در اختیار ایران قرار داده تا بتواند از آن در برابر دشمن خود استفاده کند.
فرصت تنفسی چین در سایه درگیری آمریکا در غرب آسیا
دکتر محروق در ادامه سخنان خود، چین را یکی از بازیگران اصلی بهرهمند از تحولات اخیر دانست و اظهار کرد: «در این نبرد، برنده اصلی یا برنده خالص، بر اساس ارزیابی بازی منافع، کشور چین بوده است.»
وی توضیح داد که چین بدون پرداخت هزینه مستقیم و بدون ورود به میدان درگیری، از تنش میان ایران و ایالات متحده آمریکا بهرهبرداری کرده است. به گفته او، «زمینگیر شدن آمریکا در منطقه غرب آسیا» فرصت مهمی برای پکن ایجاد کرده تا بتواند اهداف خود را در شرق آسیا و حوزه اقیانوس آرام دنبال کند.
او افزود: «هرچقدر آمریکا در منطقه غرب آسیا بیشتر درگیر شود و تجهیزات و موشکهای خود را از شرق آسیا به این منطقه منتقل کند، فضای تنفس بیشتری برای چین ایجاد میشود.»
این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، یکی دیگر از ابعاد مهم این تحولات را بازتعریف سیاست خارجی چین دانست و گفت: پکن از دهه ۱۹۵۰ بر اساس اصل «عدم مداخله» عمل کرده، اما اکنون برخی تحلیلگران چینی معتقدند شرایط جدید، این کشور را به سمت نوعی «مداخله سازنده» سوق میدهد.
وی با اشاره به نقش پاکستان در میانجیگری میان ایران و آمریکا اظهار کرد: «پاکستان بهعنوان متحد راهبردی چین، اکنون از جایگاه یک بازیگر منطقهای به جایگاه میانجی در روابط ایران و آمریکا رسیده است.» به گفته او، چین میتواند بدون دخالت مستقیم، از طریق نفوذ بر پاکستان بر روند مذاکرات و تحولات منطقه اثرگذار باشد.
دکتر محروق همچنین با اشاره به تحلیلهای منتشرشده در دانشگاههای پکن و فودان گفت: «بسیاری از اساتید چینی معتقدند جنگ ایران نشان داده که چین باید اصل عدم مداخله را بازنگری کند و به سمت مداخلهای سازنده، سیستماتیک و پیشگیرانه حرکت کند.»
تنگه هرمز و یوآن؛ برگهای برنده جدید پکن
این استاد علوم سیاسی در ادامه تحلیل خود به نقش تنگه هرمز در معادلات راهبردی چین اشاره کرد و گفت: «چین به دلیل روابطی که با ایران دارد، میتواند با سهولت بیشتری از تنگه هرمز عبور کند» و این مسئله یک «اهرم استراتژیک قابل توجه» در برابر آمریکا برای پکن ایجاد کرده است.
وی افزود: «آمریکا اکنون برای مدیریت بحرانی که خود ایجاد کرده، به چین نیاز دارد»؛ زیرا چین بهعنوان شریک ایران، ظرفیت نفوذ و اثرگذاری بر روند مدیریت بحران را در اختیار دارد.
به گفته دکتر محروق، این شرایط میتواند دست برتر را در مذاکرات به چین بدهد و حتی در تعاملات سطح بالای واشنگتن و پکن اثرگذار باشد. او با اشاره به تعویق سفر احتمالی دونالد ترامپ به چین گفت: «این وضعیت میتواند به چین کمک کند با امتیازات بیشتری وارد میز مذاکره شود.»
وی یکی دیگر از پیامدهای مهم جنگ را تصمیم ایران برای کاهش وابستگی به پترو دلار عنوان کرد و افزود: «تصمیم گرفته شده بخشی از پرداختها بر اساس یوآن انجام شود.» به گفته او، این مسئله موجب شده چین بدون پرداخت هزینه مستقیم، از جنگ و رقابت میان ایران و آمریکا بهره اقتصادی ببرد؛ چراکه بخشی از مبادلات اکنون بهجای دلار، بر پایه یوآن و سیستم پرداخت چین انجام میشود.
دکتر محروق در عین حال تأکید کرد چین تلاش میکند میان ایران و شرکای عرب خود در حاشیه خلیج فارس توازن برقرار کند و به همین دلیل، حاضر نیست نقش حمایتی کاملاً پررنگی از ایران ایفا کند. او گفت: «چین با یک نقش حداقلی، تلاش میکند حداکثر بهرهبرداری را از وضعیت موجود داشته باشد.»
وی با این حال تصریح کرد که این شرایط برای پکن بدون هزینه نیست. به گفته او، چین به دلیل وابستگی به امنیت انرژی و ذخایر استراتژیک خود، خواهان حفظ آزادی ناوبری در تنگه هرمز است و افزایش قیمت نفت نیز میتواند فشارهای اقتصادی و تورمی بر این کشور وارد کند.
دیدگاهها