رسانه پژوهشی دانشگاه فردوسی مشهد (فرنا)؛ در سالهای اخیر، واژههایی مانند «کارآفرینی»، «نوآوری» و «شرکتهای دانشبنیان» از مفاهیمی صرفاً تئوریک و دانشگاهی عبور کرده و به یکی از ارکان اصلی توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور تبدیل شدهاند. دانشگاهها دیگر فقط مأموریت «آموزش» و «پژوهش» ندارند، بلکه نقش سومی با عنوان «کارآفرینی و حل مسئله» برای آنها تعریف شده است؛ نقشی که مستقیماً با آینده شغلی دانشجویان، ارتقای بهرهوری ملی و رشد اقتصاد دانشبنیان گره خورده است.
در این میان، دانشگاه فردوسی مشهد بهعنوان یکی از دانشگاههای مادر و تأثیرگذار کشور، جایگاه ویژهای در زیستبوم کارآفرینی و نوآوری شرق کشور پیدا کرده است. حضور پارک علم و فناوری دانشگاه فردوسی مشهد، باعث شده است پیوند میان آموزش عالی، پژوهشهای عمیق علمی و ایجاد کسبوکارهای نوآورانه، بیش از پیش تقویت شود. هفته کارآفرینی و نوآوری فرصت مناسبی است تا به این پرسش پاسخ دهیم که دانشگاهها، بهویژه دانشگاه فردوسی مشهد، تا چه اندازه توانستهاند از مرحله «تولید علم» به «تولید ثروت مبتنی بر علم» عبور کنند و برای نسل جدید دانشجویان، افقهای تازهای در میدان کار و کسب باز کنند. در همین راستا و به مناسبت هفته کارآفرینی و نوآوری، در خدمت دکتر نوید رمضانیان، معاون پارک علم و فناوری دانشگاه فردوسی مشهد و عضو هیئت علمی این دانشگاه هستیم تا درباره جایگاه دانشگاه فردوسی مشهد در عرصه کارآفرینی، نقش پارک علم و فناوری، ارتباط دانشگاه و صنعت، آینده کارآفرینی در ایران و نقش پژوهشهای دانشجویی در این اکوسیستم گفتگو کنیم.
آقای دکتر، بهعنوان فردی که سالها در حوزه کارآفرینی، هم از حیث دانشگاهی و هم از منظر اجرایی و مدیریتی فعالیت داشتهاید، جایگاه دانشگاه فردوسی مشهد را در عرصه کارآفرینی و شکلدهی به زیستبوم نوآوری کشور چگونه ارزیابی میکنید؟
تشکر میکنم از این برنامه خوبی که در ارتباط با جایگاه دانشگاه فردوسی مشهد در عرصه کارآفرینی دارید. طی سالهای اخیر، جایگاه دانشگاه فردوسی مشهد در حوزه کارآفرینی بهطور قابل توجهی ارتقا پیدا کرده است و امروز میتوانیم بگوییم این دانشگاه یکی از دانشگاههای فعال و اثرگذار در این حوزه است. در اغلب رتبهبندیهای ملی، دانشگاه فردوسی مشهد همواره یکی از دانشگاههای برتر کشور بهشمار میآید و از نظر فعالیتهای کارآفرینی، نوآوری و توسعه زیستبوم فناوری، جزو برترینها است. واحدهای فناور و مراکز رشد جامع، و همچنین مرکز رشد علوم انسانی دانشگاه، از نظر تعداد شرکتهای دانشبنیان، جذب سرمایه و خروجی استارتاپها، از بزرگترین مجموعهها در سطح کشور محسوب میشوند.
نکته مهمی که درباره مراکز رشد در دانشگاه فردوسی مشهد وجود دارد این است که ما دو نوع مرکز رشد داریم: مرکز رشد جامع که عمدتاً در حوزههای فنی و مهندسی و علوم فعالیت دارد و مرکز رشد علوم انسانی. دانشگاه فردوسی مشهد حدود سی شرکت رشدی و واحد فناور در حوزه علوم انسانی دارد که این موضوع، یک ویژگی خاص در سطح پارکهای علم و فناوری کشور بهحساب میآید. واحدهای فناور و شرکتها در مراکز رشد، و همینطور شرکتهای دانشبنیان، در حوزههای مختلفی مانند صنایع غذایی، معادن، نانو مواد، مواد پیشرفته، حوزه پلیمر، بیوتکنولوژی، کشاورزی، فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی و تجهیزات پزشکی فعالیت میکنند.
حمایت ساختاریافته از دانشجویان کارآفرین در دانشگاه فردوسی مشهد شامل کلینیکهای کسبوکار، رویدادهای استارتاپی، کارگزارانی که در این حوزهها فعالیت دارند و دورههای کارآموزی و مهارتآموزی است که در دانشگاه فردوسی مشهد برگزار میشود. دانشگاه فردوسی مشهد با صنایع بزرگ استان و کارخانجات تولیدی بزرگ، قراردادهای متعددی دارد که خروجی آنها معمولاً منجر به شکلگیری پروژههای فناورانه و ایجاد فرصتهای کارآفرینی میشود. تعداد ثبت اختراعهای داخلی و بینالمللی دانشگاه، و همچنین قراردادهای دانشبنیان، طی سالهای اخیر رو به افزایش بوده است. دانشگاه فردوسی مشهد یکی از پایههای اصلی زیستبوم نوآوری و کارآفرینی شرق کشور بهشمار میآید و در سطح ملی نیز در رده دانشگاههای کارآفرین برتر قرار میگیرد. از لحاظ رشد، اثرگذاری منطقهای و توسعه شرکتهای دانشبنیان، جایگاه دانشگاه فردوسی مشهد جایگاه بسیار خوبی در کشور است.
طبیعتاً نقاط قوتی که در اینجا وجود دارد، شامل وجود زیرساختهای نوآوری و فناوری مانند هستههای فناور و مراکز رشد است. همچنین ارتباط مناسب با شرکتهای صنعتی بزرگ و ظرفیت بسیار خوب در رشتههای کاربردی مانند کشاورزی، فنی و مهندسی و علوم مدیریت، باعث شده است تبدیل ایدههای دانشجویی به شرکتهای فناور و سپس به شرکتهای دانشبنیان، در سطح منطقه بهخوبی انجام شود. دانشگاه فردوسی مشهد در سطح ملی جزو دانشگاههای خوب و معتبر در حوزه کارآفرینی است و یکی از بازیگران اصلی شرق کشور در این حوزه محسوب میشود.
با توجه به مسئولیت شما در پارک علم و فناوری دانشگاه فردوسی مشهد، پارک دانشگاهمحور فردوسی چه نقش و جایگاهی در پیشبرد کارآفرینی و توسعه شرکتهای فناور و دانشبنیان در شرق کشور دارد و مهمترین فعالیتها و برنامههای آن را چگونه تشریح میکنید؟
در بحث فعالیتهای پارک دانشگاه در پیشبرد کارآفرینی، پارک علم و فناوری دانشگاه فردوسی مشهد بهعنوان یک پارک دانشگاهمحور، هسته مرکزی زیستبوم فناوری مشهد است و شبکه گستردهای از همکاری با شرکتهای دانشبنیان دارد. ارتباط نزدیک با صنایع و کارخانجات بزرگ نیز برقرار شده است. همانطور که میدانید، در استان خراسان رضوی، صنایع تبدیلی کشاورزی و همینطور معادن، دو حوزه بسیار مهم در بخش صنعت بهشمار میآیند. بسیاری از شرکتهای فعال در این حوزهها در قالب هستههای فناور، شرکتهای مستقر در مراکز رشد و مجتمعهای تولیدی و صنعتی بزرگ در تعامل با پارک دانشگاه قرار میگیرند. در کنار اینها، صنایع جدیدی مانند صنایع پلیمری هم بهصورت مداوم در حال رشد هستند و ما با یک رشد صعودی در مجتمعهای تولیدی و صنعتی این حوزه در استان خراسان رضوی، بهویژه در مشهد، مواجه هستیم.
حمایت از شرکتهای نوپا از طریق ارائه خدمات زیرساختی، آزمایشگاهی و مشاورهای انجام میشود. شرکتهایی که بهویژه با استفاده از فارغالتحصیلان دانشگاهی قصد ورود به بازار را دارند، میتوانند از زیرساختهایی مانند آزمایشگاههای دانشگاه و خدمات مشاورهای در حوزه کسبوکار و اقتصادی بهرهمند شوند که این حمایتها در موفقیت آنها بسیار تأثیرگذار است. این موارد باعث شده است نقش پارک علم و فناوری دانشگاه فردوسی مشهد در شرق کشور، نقشی مهم و کلیدی باشد.
آقای دکتر، شما سالها در نقطه تلاقی دانشگاه و صنعت حضور داشتهاید. بر اساس تجربهتان، ارتباط کارآفرینان صنعتی و بخش دانشگاهی را در حال حاضر چگونه میبینید و این تعامل در پارک علم و فناوری دانشگاه فردوسی مشهد به چه صورت شکل گرفته و تقویت میشود؟
برای حمایت از مسیر حرکت از ایده تا محصول، پارک علم و فناوری دانشگاه یک مسیر منسجم برای کارآفرینی ایجاد کرده است. اگر زنجیرهای شامل ایده، مراکز نوآوری، فبلبها، مراکز رشد، مجتمعهای تولیدی و صنعتی بزرگ یا مؤسسات، و در نهایت ایجاد محصول و کسبوکار را در نظر بگیریم، میبینیم که پارک علم و فناوری دانشگاه توانسته است در بخشهای مختلف این زنجیره، بهصورت ترکیبی اقدامات بسیار خوبی انجام دهد. در این میان، هستههای فناور دانشجویی میتوانند نقش مهمی ایفا کنند. شرکتهای استارتاپی و واحدهای پیشرشد که دارای تیمهای ایدهمحور هستند، نقش کلیدی در این زنجیره دارند. همچنین شرکتهای جوان مستقر در مراکز رشد، که عمدتاً از فارغالتحصیلان تحصیلات تکمیلی در مقاطع ارشد و دکتری تشکیل شدهاند و اعضای هیئت علمی که به آنها کمک میکنند، یکی از مزیتهای مهم پارک علم و فناوری دانشگاه فردوسی مشهد محسوب میشوند.
ما برای شرکتهای مستقر در مراکز رشد، در مراحل پیشرشد، رشد و پسارشد، شبکهسازی برای ورود به بازار را فراهم کردهایم. کارگزارانی که از محصولات این شرکتها حمایت میکنند و در ترویج آنها نقش دارند، در این مسیر حضور فعال دارند. این فرآیند باعث میشود دانشجو بتواند از یک ایده خام به یک شرکت واقعی برسد؛ یعنی هم نوآوری، خلاقیت و تازگی را در کار خود حفظ کند و هم ارزش افزوده ایجاد کرده و وارد حوزه اقتصاد شود. این هدف اصلی و واقعی است که برای شرکتهای مستقر در پارک دنبال میکنیم.
با توجه به جایگاه دانشگاه فردوسی مشهد بهعنوان یکی از دانشگاههای مادر کشور، نقش این دانشگاه را در شکلدهی و تقویت اکوسیستم کارآفرینی، بهویژه در شرق ایران، چگونه تبیین میکنید و این دانشگاه از چه مسیرهایی ارتباط میان دانشگاه، صنعت، کارآفرینان و شرکتهای دانشبنیان را برقرار و شبکهسازی میکند؟
در پارک علم و فناوری دانشگاه حدود بیستوسه کارگزار فعالیت میکنند که در بخشهای مختلف به ما کمک میکنند تا بتوانیم وارد فضای کارآفرینی شویم. ما کارگزاران فعالی در این حوزه داریم که خودشان در همین بدنه رشد کردهاند و اکنون به شرکتهای دیگر کمک میکنند. این کارگزاران در حوزههایی مانند اعتبارسنجی بازار، اتصال به سرمایهگذار و طراحی مدل کسبوکار فعالیت دارند و اینها از نقاط قوت اصلی پارک علم و فناوری دانشگاه فردوسی مشهد بهشمار میآیند.
پارک دانشگاه ارتباطات قویای با صنایع منطقهای دارد؛ بهویژه در حوزه صنایع کشاورزی و صنایع تبدیلی، و نیز در حوزه معادن و فرآوری معادن. معادن استان خراسان رضوی از غنیترین معادن کشور هستند و میتوان برای آنها برنامهریزی بسیار خوبی انجام داد و ارزش افزوده زیادی ایجاد کرد. در حوزه مهندسی و ساخت تجهیزات در زمینههای مختلف نیز پشتیبانیهای خوبی در شرکتها داریم و مثالهای متعددی از شرکتهایی داریم که در صنایع هایتک در حال طراحی و توسعه هستند. نتیجه این فعالیتها، شکلگیری پروژههای مشترک میان دانشگاه و صنعت، ایجاد درآمد پایدار برای شرکتهای فناور و جذب نیروی متخصص است. عمده افرادی که در هستههای فناور یا شرکتها فعالیت میکنند، نیروهای متخصص هستند و همین موضوع خود یکی از دلایل موفقیت این اکوسیستم است.
آیا دانشگاه در صدد تولید نیروی کارِ صرفاً متخصص است یا به سمت تربیت افراد کارآفرین نیز حرکت میکند؟
پارک علم و فناوری دانشگاه فردوسی مشهد یکی از بیشترین تعداد شرکتهای دانشبنیان در شرق کشور را در اختیار دارد که این موضوع به معنای واقعیِ خروج از مرحله استارتاپ و طی مراحل رشد و تبدیل شدن به یک شرکت تثبیتشده و فعال در اقتصاد دانشبنیان است. این روند، ایجاد اشتغال پایدار را بهدنبال داشته است. ما موفق شدیم در سال گذشته فراتر از انتظاری که برای اشتغال در نظر گرفته شده بود حرکت کنیم؛ بهطوری که میزان تحقق اشتغال حدود دوازده و نیم درصد بوده است، یعنی فراتر از برنامهریزیهای انجامشده برای اشتغال قدم برداشتهایم و این روند باید توسعه پیدا کند. در کنار آن، توسعه فناوریهای بومی نیز با موفقیت در پارک دنبال شده است.
پارک علم و فناوری دانشگاه بهصورت مستمر رویدادهای چالشمحور را برنامهریزی و برگزار میکند. بهعنوان مثال، حدود دو ماه پیش جلسات بیتوبی بین صنایع بزرگ معدنی و هستههای فناور و شرکتهای فناور برگزار شد تا نیازها و چالشهای این صنایع با توانمندیهای شرکتها و هستهها پیوند بخورد.
با توجه به وضعیت کشور، آینده کارآفرینی را چگونه میبینید؟
نسلهای جدید تمایل دارند کار مستقل انجام دهند و نشانههای این موضوع همین حالا هم قابل مشاهده است. عمدتاً تمایل دارند بهصورت پروژهای کار کنند، کسبوکارهای آنلاین راهاندازی کنند و بر مهارتهای دیجیتال تکیه داشته باشند. این مهارتها عملاً یکی از پایههای اصلی برای همه این نوع فعالیتها است. پیشبینیها نشان میدهد که آینده کارآفرینی در ایران و در منطقه به احتمال زیاد به همین شکل خواهد بود؛ یعنی کسبوکارها به سمت کسبوکارهای کوچک، تخصصی و چابک رشد میکنند و شکلگیری و اداره کسبوکارهای بزرگ دشوارتر میشود. فناوریها و بهویژه هوش مصنوعی نقش بسیار مهمی در این بازار رقابتی خواهند داشت.
***
مدلهای صادرات خدمات، نهفقط صادرات کالا، بهشدت در حال توسعه هستند. این نوع خدمات عملاً مرز نمیشناسند و در حال تغییر دادن الگوهای سنتی تجارت جهانی هستند. نمونههای زیادی از این مدلها قابل مشاهده است؛ بهعنوان مثال، افراد زیادی در داخل ایران زندگی میکنند اما با شبکههای بینالمللی یا شرکتهای بزرگ در کانادا و کشورهای اروپای غربی همکاری میکنند. مرزها در حال تغییر هستند؛ به این معنا که ما صرفاً نیاز نداریم کالایی را جابهجا کنیم، بلکه خدمتی ارائه میشود که برای آن قیمتگذاری صورت میگیرد و ارزش تجاری ایجاد میشود. ما در این حوزهها ظرفیت خوبی برای فعالیت داریم.
برای نمونه، مدلی بین کانادا و هند توسعه یافته است که در آن، هر مشکلی از نظر سیستمهای کامپیوتری در کانادا بهصورت ۲۴ ساعته به شرکتهای هندی متصل میشود، مشکل برطرف میشود و در مقابل، پرداختهای قابل توجهی انجام میگیرد. این مدلها یک بازار اقتصادی قوی ایجاد کردهاند و ظرفیتهایی مشابه این، برای ما نیز قابل تصور است.
چه حوزههایی را برای ورود دانشجویان و جوانان به کارآفرینی پیشنهاد میکنید؟
اگر بخواهیم در شرایط فعلی وارد کارآفرینی شویم، حوزههایی که میتوانند زمینه مناسبی برای فعالیت ایجاد کنند شامل هوش مصنوعی کاربردی، آموزشهای آنلاین تخصصی، سلامت دیجیتال، کشاورزی هوشمند، خدمات مالی و حسابداری مبتنی بر نرمافزار، فروشهای آنلاین و برندهای کوچک و مستقل هستند که توانستهاند در این فضا نقش مؤثری ایفا کنند. ایجاد پل بین دانشگاه و صنعت میتواند در همه این موارد تأثیرگذار باشد.
نقش پژوهشهای علمی دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری را در تقویت اکوسیستم کارآفرینی و تبدیل علم به فناوری، محصول و خدمت چگونه میبینید و چه اقداماتی میتواند این پیوند را پررنگتر و اثربخشتر کند؟
در مورد نقش پژوهشهای علمی دانشجویان در اکوسیستم کارآفرینی باید تأکید کنم که این نقش بسیار مهم و تعیینکننده است. پژوهشهای دانشجویی در قالب پایاننامههای کارشناسی ارشد و دکتری، معمولاً روی یک مسئله علمی، فنی یا خدماتی متمرکز هستند. اگر بتوانیم این پژوهشها را به سمت کاربردهای واقعی هدایت کنیم، مثلاً اگر حتی ده تا سی درصد این پایاننامهها را نیازمحور یا مسئلهمحور کنیم، نقش بسیار کلیدی در اکوسیستم کارآفرینی ایفا کردهایم. در این صورت، پژوهشها میتوانند به سمت کاربردی شدن حرکت کنند، فناوریهای جدید ایجاد کنند، محصولات نوآورانه بسازند یا خدمات جدید مبتنی بر دانش ارائه دهند و این تبدیل از پژوهش به محصول و خدمت تجاری اتفاق بیفتد.
بسیاری از استارتاپهای موجود در جهان از یک پایاننامه دانشجویی آغاز شدهاند. این پایاننامهها بهتدریج به پروژههای تحقیقاتی بزرگتر تبدیل شدهاند و در نهایت به تولید محصول یا خدمت منجر شدهاند و ارزش اقتصادی ایجاد کردهاند. دانشجویانی که در پروژههای تحقیقاتی فعالیت میکنند، غالباً با چالشهای صنعتی یا اجتماعی سروکار دارند و این آشنایی با چالشهای واقعی به شکلگیری ایدههای کارآفرینانه کمک میکند. در این حالت، پژوهش بهجای اینکه فقط در قالب مقاله باقی بماند، به راهحلهای قابل تجاریسازی تبدیل میشود.
فرآیند پژوهش، مهارتهایی همچون حل مسئله، تفکر انتقادی، آزمون و خطا، تحلیل، کار تیمی و مدیریت پروژه را در دانشجویان تقویت میکند. این مهارتها پایه شکلگیری یک استارتاپ هستند و میتوانند نقطه شروع یک هسته فناور، یک شرکت رشدی و یک شرکت پسارشد باشند که در نهایت به یک کارگاه صنعتی، نیمهصنعتی یا یک مجتمع تولیدی تبدیل شود. در این مسیر، مراکز رشد، کارگزاران و شتابدهندهها در پارکها میتوانند نقش بسیار مؤثری در تبدیل پژوهش به کسبوکار ایفا کنند. بسیاری از شرکتهای دانشبنیان از دل همین پروژههای تحقیقاتی دانشجویان شکل گرفتهاند و در این روند نقش مهمی دارند. پژوهشهای دانشجویی زمانی بیشترین اثر را در اکوسیستم کارآفرینی دارند که فقط در محدوده یک مقاله محدود نشوند، بلکه با حمایت دانشگاه، صنعت و سرمایهگذاران به نوآوریهای قابل تجاریسازی تبدیل شوند.
در پایان، تشکر میکنم از این برنامه خوب. امیدوارم در حد توان توانسته باشم بخشهایی را که ما در پارک علم و فناوری دانشگاه فردوسی مشهد دنبال میکنیم و جزو سیاستهای ما بهعنوان یک پارک دانشگاهمحور است، تشریح کنم. مزیت بزرگ این پارک، بهرهمندی از پایاننامههای کارشناسی ارشد و دکتری و امکان سرمایهگذاری بر پژوهشهای کاملاً حرفهای و عمیق است. یکی از ذخایر اصلی این پارک دانشگاهمحور، اعضای هیئت علمی آن هستند که در کنار شرکتها، هستههای فناور و استارتاپها حضور دارند، میتوانند دانش بسیار قدرتمندی ایجاد کنند و یک رویکرد چندرشتهای را در کنار هم رقم بزنند. همه اینها از مزایای یک پارک دانشگاهمحور است. امیدوار هستم بتوانیم با همکاری یکدیگر، هم در حوزه تربیت متخصصان، و هم در پرورش روحیه کارآفرینی، اقدامات ارزشمندی انجام دهیم.
دیدگاهها