رسانه پژوهشی دانشگاه فردوسی مشهد (فرنا)؛ دکتر ابوالقاسم شهریاری، پژوهشگر پسادکتری دانشگاه فردوسی مشهد، در بخش دوم این نشست علمی با اشاره به روند شکلگیری پژوهش مشترک خود با دکتر فاطمه محروق درباره روابط ایران و چین گفت: «شاید بیش از یک سال، رابطه ایران و چین یک پرسش مشترک و حتی یک چالش عمیق بین ما بود.»
وی توضیح داد این چالش ناشی از تفاوت دو رویکرد تحلیلی بوده است؛ یک نگاه از منظر روابط بینالملل و نگاه دیگر از منظر اقتصاد سیاسی ایران. به گفته او، «این دو دیدگاه یک جایی به توافق نمیرسید و خیلی طول کشید تا به ثمر برسد.»
دکتر شهریاری افزود: «شاید نگارش نهایی پژوهش دو ماه بیشتر طول نکشید، اما رسیدن به جمعبندی موردنظر زمان زیادی برد.» او این تجربه را نمونهای از ضرورت پژوهشهای عمیق و میانرشتهای دانست و آن را توصیهای برای دانشجویان عنوان کرد.
پرسشی که همچنان درباره چین مطرح است
این پژوهشگر در ادامه به یکی از پرسشهای پرتکرار دانشجویان و افکار عمومی اشاره کرد و گفت: «سؤال اصلی این بود که چینی که اینقدر رابطهاش با ما خوب است، چرا همهجا پشت ما بازی نمیکند؟»
وی افزود: «از یک طرف با ایران روابط نزدیک دارد، اما از طرف دیگر بیانیه امارات درباره جزایر سهگانه را امضا میکند و ایران را به گفتوگو با امارات دعوت میکند. یا با کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس قراردادهای مبتنی بر یوآن میبندد، اما با ایران چنین روابطی در همان سطح برقرار نمیکند.» به گفته دکتر شهریاری، این پرسشها نشان میدهد که ایران هنوز شناخت عمیقی از چین ندارد؛ در حالیکه چینیها شناخت دقیقی از ایران و تحولات داخلی آن دارند.
او با اشاره به ساختارهای مطالعاتی در برخی کشورها اظهار کرد: «در دستگاه سیاست خارجی بعضی کشورها چیزی به نام “میز ایران” وجود دارد؛ یعنی گروهی هر روز ایران را رصد و تحلیل میکنند، اما ما چنین ساختاری درباره چین نداریم.»
وی ادامه داد: «در دانشگاههای ما کرسیهای تخصصی مطالعات چین یا هند وجود ندارد و این یک ضعف بزرگ است.» به گفته او، ایران ناگزیر است برای فهم دقیق قدرتهای نوظهور جهانی، به سمت ایجاد چنین ساختارهای مطالعاتی حرکت کند.
ایران و چین؛ شریک درجه یک یکدیگر نیستند
دکتر شهریاری در ادامه سخنان خود، به تشریح «شبکه تجاری چین در غرب آسیا» پرداخت و گفت این شبکه با استفاده از دادههای رسمی منتشرشده از سوی خود چین ترسیم شده است.
او اظهار کرد: «در این بررسی، یک نکته بسیار مهم روشن شد؛ هم ما و هم چینیها میدانیم که شریکان تجاری درجه یک هم نیستیم.» به گفته وی، پیش از تحریمهای سال ۲۰۰۷، چین حتی شریک اول تجاری ایران هم نبود و در رتبه پنجم یا ششم قرار داشت. او توضیح داد: «نه در خرید نفت خیلی روی چین حساب میکردیم و نه در تأمین قطعات و تکنولوژی حیاتی.»
دکتر شهریاری افزود: «ما تکنولوژی را از ژاپن وارد میکردیم، قطعات را از اروپا میگرفتیم و ساختار صنعتی کشور نیز بر پایه همکاری با آلمان، فرانسه و تا حدی روسیه شکل گرفته بود.»
وی تأکید کرد که نقش پررنگ چین در اقتصاد ایران، عمدتاً محصول دوران تحریم است. به گفته او، «از حدود سال ۲۰۱۰ و بهویژه پس از تحریمهای حداکثری ۲۰۱۱، چین به شریک تجاری مهم ایران تبدیل شد.»
چرا پکن روی ایران شرطبندی کامل نمیکند؟
این پژوهشگر با اشاره به تجربه برجام گفت: «چینیها بهخوبی میدانند که به محض رفع تحریمها، ایران دوباره به سمت شرکای سنتی خود بازمیگردد.»
او افزود: «در همان دوره کوتاه اجرای برجام، چین دوباره از شریک اول به شریک دوم یا سوم تنزل پیدا کرد؛ چون ایران میداند همکاری با اروپا، ژاپن و هند در بسیاری از حوزهها آورده بیشتری دارد.»
دکتر شهریاری تأکید کرد که همین واقعیت، رفتار محتاطانه چین را توضیح میدهد. به گفته او، «چینیها میدانند تحریمها یک روز پایان پیدا میکند و در آن شرایط، حداکثر به یک شریک درجه دو برای ایران تبدیل خواهند شد.» وی افزود: «به همین دلیل، چین همهجا پشت ایران بازی نمیکند و تلاش دارد روابط متوازن خود را با دیگر بازیگران منطقه نیز حفظ کند.»
او همچنین به نقش برخی اهرمهای اقتصادی چین اشاره کرد و گفت این اهرمها در مواردی به ابزار فشار بر ایران تبدیل میشود. دکتر شهریاری در این زمینه به نقش پاکستان در برخی تحولات دیپلماتیک اشاره کرد و گفت اسلامآباد گاهی با هماهنگی پکن، در مسیر مذاکرات و فشارهای سیاسی ایفای نقش میکند.
وابستگی چین به انرژی خلیج فارس و فناوری اسرائیل
دکتر شهریاری در بخش دیگری از سخنان خود، به وابستگی انرژی چین به کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس اشاره کرد و گفت: «مسیر انرژی چین در ده سال اخیر بهشدت با کشورهای این منطقه گره خورده است.» به گفته او، چین امروز بخش مهمی از انرژی خود را از عراق، قطر، امارات و عمان تأمین میکند و همین مسئله باعث میشود پکن نتواند صرفاً بر محور ایران سیاستگذاری کند.
وی همچنین به روابط چین و اسرائیل اشاره کرد و گفت: «حتی در دوران تحریم، حجم تجارت ایران با چین حدود دو برابر تجارت اسرائیل با چین بوده، اما پکن بزرگترین سفارت خود را در اسرائیل تأسیس کرده است.»
او دلیل این مسئله را وابستگی چین به فناوریهای پیشرفته اسرائیل دانست و افزود: «چین در حوزه صنایع هایتک، تجهیزات پزشکی دقیق و قطعات فوقحساس به اسرائیل وابستگی جدی دارد و بهراحتی نمیتواند جایگزینی برای آن پیدا کند.»
دکتر شهریاری تصریح کرد: «چین میتواند نفت یا پتروشیمی را از کشورهای دیگر تهیه کند، اما در برخی فناوریهای پیشرفته، جایگزینسازی به این سادگی نیست.»
چین؛ بازیگری کاملاً عقلانی
این پژوهشگر در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: «چین یک بازیگر کاملاً عقلانی است و منافع خود را در اولویت قرار میدهد.» به گفته او، شبکه تجاری چین در غرب آسیا بهگونهای طراحی شده که در صورت رفع تحریمهای ایران نیز دچار اختلال جدی نشود. وی افزود: «چینیها آگاهانه در حال چیدن شرایطی هستند که اگر ایران دوباره به سمت مشتریان سنتی خود در اروپا، ژاپن و هند بازگشت، بتوانند بدون بحران، سبد واردات و صادرات خود را مدیریت کنند.»
دکتر شهریاری در پایان ابراز امیدواری کرد کتاب مشترک او و دکتر محروق که بهزودی منتشر خواهد شد، بتواند تصویر دقیقتر و مستندتری از روابط اقتصادی و ژئوپلیتیکی ایران و چین در اختیار پژوهشگران و دانشجویان قرار دهد.
دیدگاهها